Piše : Maja Krasin, apsolvent na Fakultetu muzicke umetnosti, smer etnomuzikologija

Šta je to igra? (određenje pojma)

       Pojedini svetski jezici kao što su engleski, fancuski, nemački i ruski, razlika između imenovanja pokreta koji se izvode u prostoru najčešće uz pratnju muzike i drugih, veoma raznovrsnih oblika čovekovog kinetičkog ispoljavanja, već postoji. Igre uz muziku se nazivaju dance (engleski), danse (francuski), tanz (nemački), tanec (ruski), a druge vrste igara play, jeu, spiel, igra. U srpskom književnom jeziku koristi se reč ples, međutim u seoskom govoru ovo terminološko diferenciranje ne postoji.

       U srpskoj tradicionalnoj praksi se u funkciji označavanja pojedinih oblika igre uz muziku, upotrebljavaju i reči „kolo“ i „oro“. „Kolo“ je termin koji se prvobitno koristio u dinarskim krajevima, a potom i u oblastima koje su u najvećoj meri naseljene dinarskim stanovništvom kao što su zapadna Srbija i Šumadija, dok se reč „oro“ vezuje za južne srpske predele i Crnu Goru.

       Ove reči imaju višestruko značenje: 

• Oblik igre u prostoru (najčešće kružni) u kome je veći broj igrača međusobno povezan;
• Grupa ljudi koji igraju
• Igrački skup (igranka)
• Vrsta igre
• Kružna igra u kojoj melodija, tekst, tipičnost i stilske odlike određuju u širem smislu izraz etničke grupe kojoj pripada

       U tradicionlanoj seoskoj praksi su se u prošlosti na našim prostorima negovali raznovrsni oblici izražavanja telesnim pokretima (igre u kolu, bacanje kamena s ramena, skok u dalj, itd.). Pored njih, postojali su i maštoviti načini međusobne komunikacije čiju osnovu je činilo određeno „kretanje“ u izražavanju ili kombinatorici misli i u njihovoj međusobnoj razmeni, a koji su takođe nazivani igrom (mice, prstena, kaiša, domine, igre kartama itd.). Koristeći termin igra, naš čovek nije pravio razliku između igre s loptom i igranja „čačka“, školice, igranje oko vatre, i momačkog nadigravanja. Dakle, u srpskom jeziku se veoma raznorodni oblici čovekovog kinetičkog ispoljavanja nazivaju – igra. Upotreba jedne reči za međusobno različite oblike ljudske komunikacije, upućuje na to da u tradicionalnom seoskom društvu dominira fizičko ili mentalno kretanje. Zajedničko svim različitim aktivnostima koje su u srpskom jeziku objedinjeni nazivom igra je postojanje sistema pokreta, čija je struktura određena pravilima u prostoru i vremenu. Pokreti koji su u seoskom govoru nazivani igrom, mogu, ali i ne moraju biti sredstvo zabave.

       Igrači u nedostatku odgovarajuće zvučne potpore ne mogu izvesti, nijednu igru, a ukoliko i pokušaju, javljaju se teškoće u poštovanju dužine i tačnosti igračke fraze. Ples, dakle ne postoji u  tradicionalnom srpskom društvu. Zato jezičko objedinjavanje dva različita vida čovekova ispoljavanja (muzika i ples) ima svoj puni smisao utemeljen u tradicionalnoj praksi. Prisustvo pratnje u vidu „muzičkog zvuka“ čini ples jedinstvenim i odvaja ga od drugih vidova čovekovog telesnog ispoljavanja.

       No, igre uz muziku mogu imati više značenja:

1. izolovan igrački obrazac (kad se mislim samo na igru, kao korak)
2. proces koji se odvija u vremenu (igranje kao radno stanje)
3. grupa srodnih igračkih obrazaca koji čine tip (kolo je najčešća igra u Srbiji)
4. skup ljudi (igranka)

       Pojava terminologije koja odvaja igre uz muziku od drugih vrsta je u evropskim jezicima vezana za ravoj gradske kulture i raslojavanja igračkog nasleđa na urbano i ruralno. Dugo održavanje ruralne tradicionalne kulture i kasna urbanizacija njenih oblika na našim prostorima, nesumnjivo je našlo svoj odraz u srpskom jeziku nedopuštajući njegovu evoluciju, tako da se ovakvo imenovanje kretanja uz određeni zvuk (ritam koraka ili pesmu) u dinarskim predelima održalo sve do pedestih godina XX veka. U čitavoj zapadnoj Srbiji su se do pre nekoliko decenija koristili glagoli „šetati“, „odati“, „kolati“ da označe telesne pokrete koji su se izvodili uz pesmu, a bez obzira na to što su se mogli izvoditi u obliku kruga, polukruga i naspramnih linija.

       Igru kao i muziku teško je definisati i one su promenljive kategorije, jer igra nije isto za stanovnike dinarskog i banatskog područja, niti može biti isti smisao igre pre pedest godina i danas. Prvi pokušaj klasifikovanja igre, kao opšteg pojma, dao je znameniti folklorista i osnivač srpske etnokoreologije, Tihomir Đorđević, 1907.godine. Nakon 20-1k godina, pojavljuje se prva knjiga sestara Janković, u kojoj prihvataju klasifikaciju T. Đorđevića na „orske igre“. Nešto kasnije, 1939.godine, ističu da je narodna igra mnogo širi pojam od „kola“/“ora“, koji obuhvata narodne igračke tvorevine najraznovrsnijih oblika, od solo igara do skupnih igara sa neograničenim brojem igrača. Godine 1952.godine, dopunjuju svoju definiciju ukazujući na opštost ovog termina, ali ne u odnosu na druge vrste igre, već u odnosu na sinkretičnost orskih igara sa drugim oblicima čovekovog ispoljavanja kao što su: muzika, obredna i običajna praksa, korišćenje rekvizita u  igranju, itd. rešavaju problem, tako što pomenutu obuhvatnost plesa nazivaju „narodna igra“. Nekoliko godina kasnije ovim problemom bave se Olivera Mladenović i Slobodan Zečević, uglavnom prihvatajući podelu T. Đorđevića. Prvi put u srpskoj etnokoreologiji, Olivera Vasić pokušava da prevaziđe pojedine mane Đorđevićeve podele. Uprkos terminološkom problemu O. Vasić prihvata termin orske igre, ali koristeći uporedo i reč „ples“.

       Etnokoreologija kao nauka formirana je na području angloameričkih kulturnih uticaja sa engleskim jezikom kao preovlađujućim. Samim tim, jezički problemi prisutni u srpkom jeziku uopšte nisu razmatrani, jer se od samog početka podrazumevalo to da se etnokoreologija bavi prvenstveno tradicionalnim plesom (dance), a ne i drugim oblicima igre (play).

ZAKLJUČAK:

1.  Reč igra ima mnoga značenja u srpskom jeziku, od kojih se samo jedna odnosi na igre uz muziku.
2.  Bez obzira na to što je Tihomir Đorđević u svojoj klasifikaciji obuhvatio sve vrste aktivnosti koje se na srpkom jeziku nazivaju igra, savremena srpska etnokoreologija bi trebalo da se prvenstveno bavi plesom, odnosno igrama uz muziku.
3.  Izraz orske igre treba koristiti u istorijskom smislu kao izraz koji se koristio u prvim decenijama razvoja etnokoreologije na ovim prostorima (od 1950-te).
4.  Klasifikaciju koju je napravio T.Đorđević i koja se sprovodi već ceo jedan vek treba shvatiti kao podelu koja je nastala na osnovu tradicionalnog seoskog igračkog nasleđa, koje polako nestaje iz svakodnevne prakse, a većim delom je već deo prošlosti. Ove igre treba beležiti radi upoznavanja naše igračke tradicije, ali etnokoreologija nije samo arheologija igre i istorija igre, već nauka koja se bavi sadašnjošću i budućnosti.
5.  Kada želimo na srpskom da objasnimo predmet etnokoreoloških proučavnja, a da izbegnemo reč ples, koja nema tradicionalno utemeljenje u seoskom govoru, najbolje je reći „IGRA UZ MUZIKU“.